Nếu xếp cuối tại vòng loại U20 Châu Á 2027, hậu quả nào sẽ ập đến với Việt Nam?

Vào tối qua, U20 Việt Nam đã để thua trước U20 Palestine, qua đó nguy cơ xếp cuối bảng vòng loại U20 châu Á 2027 và nằm trong 6 đội đứng cuối bảng kém nhất đã trở nên rất gần - đặc biệt khi đội tuyển sẽ phải gặp U20 Iran ở trận cuối.

Việt Nam có tránh được không? Vị trí cuối bảng C gần như đã định khi Việt Nam thua Palestine về thành tích tối đầu, nên dù thắng Iran và Palestine thua Triều Tiên, Việt Nam vẫn xếp sau theo tiêu chí đối đầu mà AFC xét trước hiệu số. Câu hỏi còn lại là Việt Nam có nằm trong 6/8 đội cuối bảng kém nhất hay không, khi chỉ hai đội có thể thoát khỏi vòng xoáy. Với 0 điểm, hiệu số -4 và một trận còn lại trước Iran, Việt Nam cần một kết quả trước đối thủ mạnh nhất bảng, rồi cần vài đội bét bảng khác tệ hơn nữa. Không phải bất khả, nhưng gọi đây là “nguy cơ” là cách nói lịch sự.

Theo cơ chế mới của AFC, Việt Nam sẽ bị đẩy xuống Development Phase. Người sẽ phải trả giá không phải những cầu thủ thi đấu tệ năm nay, mà thuộc về nhóm đàn em. Một thế hệ có thể rời cấp U20 trước khi hậu quả xuất hiện, trong khi thế hệ sau phải đi trên con đường hẹp hơn vì một thất bại mà không phải mình tạo ra.

Development Phase không phải vòng loại phụ để sửa sai rồi giành vé đến VCK cùng chu kỳ. Đội nhất hoặc nhì bảng chỉ được thăng lên vòng loại chính ở kỳ kế tiếp. Nếu Việt Nam xuống hạng sau 2027, lứa U20 kế tiếp sẽ không có đường tới VCK U20 Châu Á 2029, mà các em sẽ chỉ đá để giành suất dự vòng loại năm 2031. Thất bại hôm nay có thể lấy mất một sân chơi châu Á của những cầu thủ trẻ hơn 2 tuổi, và gây ảnh hưởng tới chính lộ trình phát triển của các lứa sau.

Ở mô hình cũ, không vượt qua vòng loại là thất bại của thế hệ dự giải, nhưng 2 năm sau, một nhóm cầu thủ mới lại bắt đầu một hành trình hoàn toàn khác. Việt Nam chưa phải là một nền bóng đá luôn kết nối liền mạch các tuyến, nên mất một chu kỳ U20 ở tầm cỡ châu lục có thể để lại khá nhiều nguy cơ tiềm tàng. Nó làm giảm cơ hội để ban huấn luyện kiểm tra cầu thủ trước các trường phái khác nhau và để cầu thủ hiểu mình thiếu gì trước khi lên chuyên nghiệp.

Vấn đề không chỉ là đá ít trận hơn. Development Phase, với thể thức 1 bảng gồm 4 đội vẫn có 3 trận, gần bằng bảng vòng loại thông thường. Khác biệt là 3 trận ấy không để giành vé đến VCK, mà còn là trước những đối thủ yếu hơn và không đem đến chất lượng cần thiết. Trong khi một đội vượt qua vòng loại chính được chơi ít nhất 3 trận ở VCK và có thể đá tiếp các trận loại trực tiếp, tức tích lũy 6 đến 9 trận quốc tế trong một chu kỳ, thì đội ở Development Phase chỉ có 2 hoặc 3 trận, không có vé đi tiếp và phải chờ 2 năm để trở lại đường đua.

Sự cải tổ trên của AFC được thông qua vào tháng 1 năm nay với mục tiêu thu hẹp khoảng cách kỹ thuật, giúp các đội được đá với đối thủ tương đương trình độ, để trận đấu có ý nghĩa hơn về mặt cạnh tranh. Nếu nhìn nhận công bằng, thì đó không phải là lý do tồi. Ở vòng loại U20 Châu Á 2025, Việt Nam đã đối đầu với Guam và Bhutan, nhưng những chiến thắng đậm ấy dạy được rất ít. Một câu hỏi mà bóng đá Việt Nam nên trả lời thẳng thắn là nếu đã thua Palestine trên sân nhà, thì tầng nào mới là tầng đúng với trình độ của mình? Cải tổ chỉ phản chiếu khoảng cách về trình độ chứ không tạo ra nó.

Vấn đề là cơ chế thang máy đối xử với mọi đội xuống hạng như nhau, trong khi các đội không giống nhau. Có những nền bóng đá thuộc hẳn về tầng dưới. Việt Nam thuộc nhóm đứng ở ngưỡng được xếp hạt giống nhóm hai kỳ này nhờ thành tích 2023 (thắng Australia và Qatar ở VCK, bị loại vì chỉ số phụ) và 2025 (thắng 3 trận đầu, thua Syria ở trận quyết định). Đó là một đội đứng trên ranh giới đủ tốt để không học được gì ở tầng dưới, chưa đủ tốt để trụ lại tầng trên. Cơ chế đó lại trở nên tàn nhẫn nhất với đúng nhóm này, bởi khi rơi, họ rơi khỏi chính môi trường có thể kéo họ lên.

Nỗi lo bị xếp hạt giống thấp chính là hậu quả dài hạn. Việt Nam ở nhóm hạt giống số 2 ở chu kỳ vòng loại 2027 nhờ thành tích U19 và U20 Châu Á, nhưng nếu lứa hiện tại xếp cuối, rồi lứa kế tiếp không được dự VCK năm 2029, kết quả cũ sẽ dần hết giá trị mà không có thành tích mới thay thế. AFC chưa công bố cách xếp hạt giống cho chu kỳ sau, nên chưa thể khẳng định Việt Nam sẽ rơi xuống nhóm thấp - nhưng rủi ro có tồn tại. Dù vậy, ít kết quả tốt hơn đồng nghĩa ít cơ sở hơn để giữ vị trí thuận lợi. Khi trở lại vòng loại chính, Việt Nam có nguy cơ rơi vào bảng khó từ đầu, tạo thêm vòng xoáy vô cùng bất lợi.

Với các nền bóng đá có hệ thống câu lạc bộ trẻ dày như Nhật Bản hay Hàn Quốc, việc thi đấu trong môi trường cạnh tranh chất lượng và dày đặc là chuyện nhỏ. Với Việt Nam, nơi cầu thủ 19-20 tuổi hiếm khi được đá V-League và các trận quốc tế cấp U20 là chỗ duy nhất để đo mình với những trường phái khác, đó là khoảng trống thật. Không phải ngẫu nhiên mà U17, đang giữ vé World Cup, và U23, với SEA Games và các giải Đông Nam Á, châu Á, là hai lứa có lịch đấu dày hơn và kết quả ổn hơn. U20 lâu nay vẫn là khâu mỏng nhất, và cải tổ này làm nó mỏng hơn.

VFF có thể làm gì? Biện pháp hữu hiệu nhất họ đã từng làm trong năm 2023 chính là việc lứa U20 được đẩy lên đá U23 ở Đông Nam Á và ASIAD. Khi đó là giải pháp tình thế, nhưng nếu xuống hạng, nó phải trở thành chính sách - khi đội U20 được dùng như đội U23 "B" trong 4 năm trống, và lịch giao hữu với Tây Á, Trung Á được đặt trước chứ không đợi lời mời. Nhưng cũng nên nói rõ giới hạn, bởi giao hữu không có thể thức, không có hậu quả, và các đội mạnh hiếm khi tìm đội yếu hơn nhiều để giao hữu. Không gì thay thế được trận đấu chính thức, mà đó chính là thứ vừa mất.

Cái oái oăm của cải tổ là nó trừng phạt đúng nhưng trừng phạt nhầm người. Lứa 2026 sẽ trưởng thành, lên U23, vào câu lạc bộ, và không bao giờ phải đá Development Phase. Lứa 2028 sẽ đá nó mà không hiểu vì sao, và 4 năm là một quãng thời gian đủ dài cho cả một thế hệ.