Đức và Hà Lan bị loại: Từ "phao thi" đến đòn tâm lý và ly cà phê đặt cược ở loạt sút 11m nghiệt ngã

Những thất bại liên tiếp của hai ứng viên vô địch, Đức và Hà Lan, từ chấm đá luân lưu 11m khiến người ta cần nhìn lại và đánh giá đúng nghĩa, liệu "đá luân lưu 11m có phải trò chơi may rủi"...?

Đức gục ngã trước Paraguay trên chấm phạt đền dù áp đảo hoàn toàn trong 120 phút với 68% thời lượng kiểm soát bóng và tung ra tới 21 cú dứt điểm. Nhưng, chiến thắng của Paraguay không đến từ phép màu.

Trong loạt "đấu súng", thủ thành của đội bóng Nam Mỹ, Orlando Gill đã đoán đúng hướng tới 4 trên 5 cú sút của người Đức, xuất sắc cản phá hai pha dứt điểm quyết định để chính thức tiễn nhà vô địch thế giới 4 lần về nước. Chi tiết này một lần nữa khẳng định một sự thật đang ngày càng rõ ràng trong bóng đá hiện đại: Luân lưu không còn là trò chơi may rủi.

Nhiều thập kỷ qua, loạt sút luân lưu thường bị gán mác là "trò chơi xổ số", là "90% may mắn", hay tương đương với việc tung đồng xu hên xui - mà FIFA từng áp dụng - để quyết định số phận trận đấu. Tuy nhiên trên thực tế, một thủ môn bậc thầy có thể kết hợp các đòn tâm lý, phân tích dữ liệu, phản xạ chớp nhoáng và cả sự mưu mô xảo quyệt để xoay chuyển cán cân lợi thế về phía mình khi đối đầu chân sút đối thủ trên chấm 11m.

Phá vỡ định kiến may rủi

Mắt khóa chặt vào người sút, gót chân bám sát vạch vôi, thủ thành tiếng tăm ngày nào Brad Friedel từng chuẩn bị cho một trong những khoảnh khắc quan trọng nhất sự nghiệp của mình. Anh cố gắng tìm kiếm bất kỳ manh mối nào để biết mình nên đổ người về hướng nào, bất kỳ dấu hiệu nào cho thấy tiền vệ người Hàn Quốc Lee Eul-yong sẽ nhắm vào góc lưới nào.

Đó là những phút cuối hiệp một trong trận đấu thứ hai của ĐTQG Mỹ tại World Cup 2002. Trọng tài Urs Meier vừa thổi phạt hậu vệ Jeff Agoos vì pha phạm lỗi trong vòng cấm. Trách nhiệm đặt lên vai Friedel: cản phá quả phạt đền, bảo toàn cách biệt một bàn và giúp tuyển Mỹ giữ vững vị trí để tiến vào vòng knock-out.

Vì không có lịch sử đối đầu hay bất kỳ dữ liệu nào về thói quen sút phạt của Lee, Friedel buộc phải dựa vào sự quan sát và bản năng. Chỉ sau khi nghiên cứu tư thế chạy đà và cách Lee đặt chân trụ, Friedel mới quyết định bay người sang phải chỉ... vài mili-giây trước khi cú sút được tung ra.

"Cậu ấy đã để lộ một nhịp trong đà chạy khiến trọng lượng cơ thể bị dồn lệch đi," Friedel chia sẻ trong một cuộc phỏng vấn. "Ngay khoảnh khắc đó, tôi biết mình đã nắm thóp cậu ấy. Cách duy nhất để cậu ấy ghi bàn là sút găm thẳng vào góc chữ A."

Trước World Cup 2026, đã có 166 trận đấu vòng ở loại trực tiếp - kể từ khi FIFA áp dụng luật đá luân lưu từ VCK năm 1978 - mà trong đó 35 trận phải giải quyết trên chấm 11m, chiếm tỷ lệ hơn 21%. Có tới năm nhà vô địch World Cup trong quá khứ từng phải sống sót qua loạt luân lưu trên hành trình nâng cúp vàng. Ba trong số đó giành chiến thắng trong trận chung kết bằng "đấu súng 11m". 

Trong mọi trường hợp, những pha cản phá mở đường tới ngôi vương đều là kết quả của sự chuẩn bị kỹ lưỡng chứ không đơn thuần là một cú đoán mò.

"Không phải là bạn cứ nhắm mắt chọn đại 'Eeny, meeny, miny, moe' (kiểu đếm súc sắc)," Todd Hoffard, cựu HLV thủ môn của Real Salt Lake và New York Red Bulls nhận định. "Bạn có bị đánh lừa không? Chắc chắn rồi, vì bạn phải đưa ra quyết định trong tích tắc. Nhưng bạn không bao giờ đoán vô định. Có rất nhiều sự chuẩn bị đằng sau đó.".

Quên đi trò tung đồng xu...

Dù căng thẳng đến mấy, đá luân lưu vẫn tốt hơn phương pháp phân định thắng thua tàn nhẫn trong quá khứ. Trước đây, nếu không thể tổ chức đá lại, các quan chức bóng đá sẽ dùng đến trò bốc thăm hoặc tung đồng xu, nặng tính may rủi. Khi trận bán kết EURO 1968 giữa Ý và Liên Xô kết thúc với tỷ số hòa không bàn thắng, trọng tài đã đưa hai đội trưởng vào một căn phòng thay đồ nhỏ để tung đồng xu. Gần 70.000 khán giả tại chảo lửa Stadio San Paolo chỉ biết đội bóng của họ đi tiếp khi Giacinto Facchetti chạy từ đường hầm ra và ăn mừng vì đoán đúng mặt ngửa.

Giọt nước tràn ly đến vào vài tháng sau đó, khi Israel và Bulgaria hòa 1-1 ở tứ kết Olympic tại Mexico. Lãnh đạo bóng đá Israel đã phẫn nộ tột cùng khi đội trưởng của họ rút ra một mẩu giấy từ trong chiếc mũ sombrero rộng vành nổi tiếng, mang theo phán quyết rằng họ bị loại.

Ngày 24 tháng 7 năm 1969, quan chức bóng đá Israel Michael Almog đã viết một bức thư gửi FIFA, miêu tả việc bốc thăm là "phi đạo đức và tàn nhẫn". Ông đề xuất áp dụng loạt sút luân lưu như một giải pháp thay thế.

"Tôi không khẳng định hệ thống này là hoàn hảo nhất," Almog viết, "nhưng tôi nghĩ nó tốt hơn."

Giới túc cầu nhanh chóng đồng tình. Kể từ đó, loạt sút luân lưu trở thành tiêu chuẩn giải quyết thắng thua ở các trận đấu loại trực tiếp nếu thời gian chính thức là chưa đủ phân thắng bại. Do chấm phạt đền chỉ cách khung thành đúng 11 mét, các thủ môn nhận ra họ không có đủ thời gian để phản xạ theo quỹ đạo bay của trái bóng. Họ buộc phải cam kết đổ người về một hướng ngay khoảnh khắc chân đối phương chạm bóng, hoặc thậm chí phải đổ người sớm hơn với hy vọng có chút lợi thế mong manh...

Kỷ nguyên của dữ liệu và những "Bản phao thi"

Trước những năm 1990, thủ môn không có những kho dữ liệu khổng lồ để tra cứu. Họ hoàn toàn phụ thuộc vào kinh nghiệm hoặc ngôn ngữ cơ thể của người sút: từ góc chạy đà, tốc độ, hướng chân trụ cho đến hướng xoay của hông.

Bước sang thập niên 90, các CLB lớn bắt đầu sử dụng băng hình thi đấu để trinh sát. Khi Ian Feuer làm HLV thủ môn cho Los Angeles Galaxy, ông đã phát hiện ra một chi tiết quan trọng trước trận Chung kết MLS Cup 2012, đó là thủ thành Tally Hall của Houston Dynamo có thói quen đổ người theo đúng hướng mà anh ta giả vờ bay, trái ngược với những thủ môn khác thích giả vờ một hướng rồi bay hướng ngược lại.

Feuer báo lại điều này với Landon Donovan, cầu thủ sút phạt đền chính của LA Galaxy: "Đó là một kiểu thói quen, nhưng tất nhiên, cậu ta có thể thay đổi, nên nó không phải là chắc chắn 100%.".

Khi Donovan bước lên nhận trọng trách ở phút 65, Hall nhử người sang phải, trở lại giữa, rồi lại dùng sức bật sang phải đúng như dự đoán. Donovan lạnh lùng đưa bóng vào khoảng trống thênh thang bên trái khung thành.

Ngày nay, với sự bùng nổ của công nghệ, dữ liệu đã trở thành vũ khí tối thượng. Thủ môn người Đức Jens Lehmann là một trong những người đầu tiên sử dụng "phao thi" tại một kỳ World Cup. Anh rút từ trong tất ra một mẩu giấy ghi chú viết tay trong loạt luân lưu tứ kết với Argentina năm 2006.

Gần đây hơn, bình nước của Jordan Pickford trong trận Everton gặp Manchester City năm 2024 có in rõ sơ đồ cho thấy Erling Haaland sút 55% quả phạt đền về bên phải thủ môn – một thông tin đã giúp Pickford cản phá thành công ở phút 53.

Dù vậy, thông tin quá nhiều cũng mang lại rủi ro. Feuer cảnh báo rằng HLV chỉ nên cung cấp dữ liệu nếu nó thể hiện một "mô hình vững chắc". "Dữ liệu ai đó sút về bên trái 80% thời gian là một chuyện," Feuer nói. "Nhưng nếu chỉ là 53%, thì nó có ích gì đâu?".

Đòn tâm lý và Nghệ thuật hắc ám...

Những thủ môn tỏa sáng rực rỡ nhất đôi khi không chỉ dựa vào sự chuẩn bị kỹ lưỡng, mà họ còn chủ động tấn công vào tâm trí đối phương. Emi Martinez của đội tuyển Argentina là bậc thầy của "nghệ thuật hắc ám". Thủ thành này liên tục sử dụng những lời rác tai đa ngôn ngữ, những hành động khiêu khích để gieo rắc sự hoài nghi vào tâm trí những chân sút xuất sắc nhất thế giới.

Martinez đã đối mặt với 24 quả phạt đền trong màu áo ĐTQG và chỉ để lọt lưới 12 bàn, góp công cực lớn vào các chức vô địch Copa América (2021, 2024) và World Cup (2022) của La Albiceleste.

Tại Copa América 2021, lợi dụng những sân vận động trống không vì COVID-19, Martinez gào thét vào mặt các cầu thủ Colombia: "Tôi biết anh đang run", "Tôi sẽ ăn tươi nuốt sống anh".

Đỉnh điểm của những trò tiểu xảo này diễn ra trong loạt luân lưu Chung kết World Cup 2022 giữa Argentina và Pháp. Anh ta gây áp lực bằng cách kéo dài thời gian, nói chuyện với đối phương, yêu cầu trọng tài kiểm tra lại vị trí đặt bóng, và thậm chí cầm bóng ném ra xa trước cú sút của đối thủ.

"Cậu ta đã làm mọi thứ để khiến các cầu thủ mất tập trung," cựu thủ môn tuyển Pháp Hugo Lloris chua chát thừa nhận với tờ L'Équipe. "Tôi không thể chiến thắng theo cách đó, dù tôi thực sự không muốn thua thế chút nào."

Áp lực kinh người không thể mô phỏng

Tuy nhiên, điều khó nhất trong việc chuẩn bị cho màn đá luân lưu là không một buổi tập nào có thể tái tạo được áp lực khủng khiếp của một trận đấu thực tế. Feuer nhớ lại bài học cay đắng của LA Galaxy năm 2009. Đội bóng của ông gần như không đá hỏng quả phạt đền nào trên sân tập suốt hai tuần, nhưng lại sút hỏng tới ba quả trong loạt luân lưu quyết định tại trận Chung kết MLS Cup.

Nhận thấy trước nguy cơ này, Feuer từng đề xuất phải tạo ra áp lực giả lập bằng cách bắt người sút hỏng phải.... chạy nước rút hoặc mua cà phê cho người thắng. "Những cầu thủ rất hiếu thắng. Đôi khi chỉ cần một ly latte cũng đủ để nâng mức cược lên.".

Đối với những thủ môn tiến vào vòng loại trực tiếp của World Cup năm nay, mức cược với họ đắt giá hơn bất kỳ ly cà phê nào. Một pha cứu thua quyết định có thể biến họ thành anh hùng dân tộc, hoặc một khoảnh khắc đọc sai tình huống có thể tiễn cả một đội tuyển mạnh như Đức hay Hà Lan về nhà.  

Trở lại với thủ thành dày dạn kinh nghiệm Brad Friedel, người đã có hàng tá pha cứu thua xuất thần trong sự nghiệp tại Premier League và ĐTQG Mỹ, nhưng pha đổ người cản phá cú đá 11m của Lee Eul-yong năm 2002 vẫn luôn là di sản lớn nhất của anh. 
"Pha cản phạt đền ở World Cup 2002 à, ừ, người ta nhắc đến nó hoài.", Friedel mỉm cười nhớ lại.

Nhưng sáng nay, sau những trận đấu ở vòng 1/16, Manue Neuer hay Bart Verbruggen đã không có cơ hội mỉm cười thêm một lần nào nữa, ít nhất ở World Cup 2026...