Madam Pang và nụ cười ở Mỹ Đình

Đầu hiệp hai trận chung kết lượt về ASEAN Cup 2026, tối 26/8, sân Mỹ Đình. Kakana Khamyok đặt bóng lên chấm 11 mét. Thái Lan đang dẫn 1-0, tổng tỷ số 1-2; một cú đá thành công là hai đội trở lại vạch xuất phát. Bóng bay vọt xà.

Cả khán đài Mỹ Đình thở ra. Máy quay tìm đến khu VIP và tìm thấy một người phụ nữ quyền lực 60 tuổi trong chiếc áo phông của Liên đoàn Bóng đá Thái Lan, tóc cài nơ, đang cười - nụ cười của người vừa đánh rơi thứ gì đó và biết rằng cúi xuống nhặt cũng vô ích.

Người Việt Nam yêu ngay nụ cười ấy. Trên mạng xã hội trong nước những ngày sau, “Madam Pang” được nhắc gần nhiều bằng những cầu thủ vừa vô địch. Có gì đó rất khác giữa hình ảnh này với hình ảnh quen thuộc của các vị chủ tịch liên đoàn mặt đỏ tía tai ở khu vực này. Nhưng nếu chỉ dừng ở sự dễ mến, ta bỏ lỡ điều thú vị hơn: nụ cười ấy là kết quả của gần hai mươi năm học cách thua - mà phần lớn những bài học đắt nhất, bà học từ Việt Nam.

Vientiane, 2009

Nualphan Lamsam không lớn lên với bóng đá. Bà lớn lên với chữ số. Là con gái đời thứ năm của dòng họ Lamsam - gia tộc người Thái gốc Hoa sáng lập Kasikornbank và ba công ty bảo hiểm lớn - bà từng mơ làm cô giáo vì đọc nhanh và tính nhẩm giỏi, rồi học marketing ở Chulalongkorn, lấy bằng thạc sĩ ở Boston, và năm 1997, ở tuổi 31, lập công ty nhập khẩu Hermès đầu tiên của Thái Lan. Bà không giấu động cơ: bà mê mua sắm, và là khách hàng lâu năm của chính thương hiệu mình đi xin quyền phân phối.

Con đường vào thể thao của bà bắt đầu ở nơi ít hào quang nhất. Năm 2006, Hiệp hội Thể thao Người khuyết tật Trí tuệ Thái Lan mời bà làm trưởng đoàn dự FESPIC Games ở Malaysia. Bà nhận, làm hai năm, rồi trở về công ty gia đình. Năm 2009, Worawi Makudi, chủ tịch Liên đoàn Bóng đá Thái Lan (FAT) khi ấy, gọi điện thuyết phục bà làm trưởng đoàn đội tuyển nữ.

Bà kể lại rằng mình đã nói thẳng với ông: thích xem bóng đá, nhưng chưa từng chơi và không có chút kinh nghiệm nào. Điều khiến bà đổi ý không phải lời thuyết phục của Worawi, mà là cuộc gặp với các cầu thủ. “Sau khi gặp các cô gái, tôi quyết định nhận việc,” bà nói với The Nation nhiều năm sau.

Trận đấu lớn đầu tiên của bà trên cương vị mới là chung kết SEA Games 2009 tại Vientiane. Thái Lan thua Việt Nam trên chấm luân lưu. Nhiều năm sau, bà vẫn nhắc lại cảm giác tan nát của buổi tối đó. Đó là lần đầu bà thua Việt Nam, và là lần đầu bà hiểu vì sao người ta khóc vì bóng đá.

Điều đáng chú ý là cách bà xử lý vấn đề sau đó - không như một người hâm mộ, mà như một người làm bảo hiểm. Bà phát hiện các cầu thủ nữ Thái không có thu nhập trong những tháng không thi đấu, và giải quyết bằng cách nhận họ làm nhân viên kinh doanh bán thời gian ở Muang Thai Insurance, công ty bà điều hành. Không phải quà tặng; là việc làm.

Đội tuyển nữ trở thành một thứ hợp đồng dài hạn: lương ổn định để yên tâm tập luyện, tiền thưởng nhân đôi khi bước vào vòng loại quan trọng. Năm 2013 họ giành huy chương vàng SEA Games. Năm 2014, tại vòng chung kết châu Á tổ chức ở chính Việt Nam, Thái Lan thắng chủ nhà 2-1 trong trận tranh suất World Cup cuối cùng. Việt Nam, một lần nữa, đứng bên kia ranh giới - nhưng lần này bà ở phía chiến thắng.

Năm 2015 và 2019, đội nữ trở thành đội tuyển bóng đá duy nhất của Thái Lan, nam hay nữ, từng dự một kỳ World Cup. Hình ảnh nổi tiếng nhất của bà lại không phải lúc thắng: ở Nice, tháng 6 năm 2019, khi Kanjana ghi bàn danh dự trong trận thua Thụy Điển 1-5, máy quay bắt được bà đang khóc và ôm chầm lấy huấn luyện viên. Bảy năm sau, cũng chiếc máy quay ấy bắt được nụ cười ở Mỹ Đình. Hai gương mặt của cùng một thái độ: bà không giả vờ rằng thua không đau.

“Thứ duy nhất không sinh lời”

Vì sao người thừa kế của một trong những gia tộc giàu nhất Thái Lan bỏ hai thập kỷ vào thứ mà chính bà, trả lời Siam Sport, gọi là “thứ duy nhất không thể sinh lời”? Có ba cách trả lời, và cả ba đều đúng một phần.

Cách thứ nhất là của người hoài nghi: bóng đá là kênh tiếp thị rẻ nhất cho một thương hiệu bảo hiểm. “Trust Pang” - chiến dịch quảng cáo năm 2019 lấy chính bà làm gương mặt đại diện - là bằng chứng. Ở một xã hội mà giới “Hi-So” sống sau những cánh cổng, bóng đá là cây cầu duy nhất nối bà với hàng chục triệu người Thái sẽ không bao giờ bước chân vào một cửa hàng Hermès. Không có bóng đá, bà là một quý bà giàu có. Có bóng đá, bà là Madam Pang.

Cách thứ hai là của người làm quản trị: bà chưa bao giờ tự coi mình là người làm bóng đá. Bà coi mình là người quản lý một tổ chức tình cờ chơi bóng đá. Khi Worawi mời, ông nói rõ việc của trưởng đoàn là xây đội ngũ, tuyển huấn luyện viên, quản lý cầu thủ và lo tài chính - tức là những việc bà đã làm cả đời. Công thức ấy lặp lại ở Port FC (bà mua câu lạc bộ năm 2015, vô địch FA Cup 2019) và ở đội tuyển nam, nơi bà làm trưởng đoàn từ 2021 đến đầu 2024, giành hai chức vô địch AFF Cup liên tiếp và, theo báo chí Thái, bỏ ra khoảng 60 triệu baht tiền túi.

Cách thứ ba là của chính bà, và nó nằm ở người cha. Photipong Lamsam, người bà gọi là hình mẫu của mình, dạy bà rằng muốn được lòng ai - nhân viên, đối tác, khách hàng - thì phải mở lòng mình ra trước. Bà tin rằng nhân viên hạnh phúc thì công ty nhận được sự tận tụy. Đọc lại các quyết định của bà trong bóng đá - việc làm cho cầu thủ nữ, bữa tiệc động viên trước bán kết, tiền thưởng hứa thì trả đúng hạn - ta thấy đó không phải sự hào phóng ngẫu hứng của một nữ tỷ phú. Đó là một triết lý quản trị nhân sự được áp dụng nhất quán đến mức khó tin, trong một môi trường mà triết lý quản trị hiếm khi tồn tại.

Chỗ đứng của một người phụ nữ

Ở đây cần nói về Thái Lan, vì bà là sản phẩm của một nghịch lý Thái Lan. Trong nhiều năm, khảo sát thường niên của Grant Thornton đều xếp Thái Lan vào nhóm nước có tỷ lệ phụ nữ nắm vị trí quản lý cấp cao cao nhất thế giới. Đất nước này đã có hai nữ thủ tướng. Chính Kasikornbank của gia tộc Lamsam, sau 28 năm dưới tay người anh họ của bà là Banthoon, giờ do một phụ nữ điều hành, Kattiya Indaravijaya.

Tháng 3 năm 2026, khi Hội đồng Phụ nữ Quốc gia Thái Lan trao giải Phụ nữ Xuất sắc, bốn người được vinh danh là bà, Bộ trưởng Thương mại Suphajee Suthumpun, Chủ tịch Liên đoàn Cầu lông Thế giới Patama Leeswadtrakul, và nhà pháp y Pornthip Rojanasunan. Ở Thái Lan, phụ nữ điều hành ngân hàng, bộ, viện pháp y, và cả một liên đoàn thể thao thế giới.

Nhưng có hai nơi cánh cửa vẫn hẹp. Một là nghị trường, nơi tỷ lệ nữ nghị sĩ Thái Lan vẫn dưới 20%. Hai là bóng đá - lãnh địa truyền thống của các tướng lĩnh quân đội và cảnh sát. Người tiền nhiệm của bà ở FAT là một đại tướng cảnh sát. Khi bà thắng cử tháng 2 năm 2024 với 68 trên 73 phiếu, bà không chỉ là nữ chủ tịch đầu tiên của FAT mà là nữ chủ tịch liên đoàn bóng đá quốc gia đầu tiên trong toàn bộ AFC. Năm 2025, FIFA đưa bà làm chủ tịch Ủy ban Phát triển nhiệm kỳ 2025–2029, cũng là phụ nữ đầu tiên giữ ghế này.

Và ngay trong gia tộc mình, bà cũng phải tự tìm chỗ đứng. Năm đời nhà Lamsam, quyền lực đi theo con trai trưởng. Khi tập đoàn bảo hiểm Muang Thai tách đôi đầu những năm 2000, mảng nhân thọ - lớn hơn, lâu đời hơn - về tay em trai Sara. Bà nhận mảng phi nhân thọ, nhỏ hơn và khó hơn. Bà không nói về điều này như một bất công. Trong tự truyện, bà viết một câu mà tôi cho là chìa khóa để hiểu toàn bộ sự nghiệp của bà: “Là phụ nữ, bạn phải quên đi chữ ‘giới tính’ nếu muốn có chỗ đứng.”

Câu ấy không phải khẩu hiệu nữ quyền. Nó gần với thái độ của một người chơi cờ chấp quân: không đòi lại quân, chỉ chơi tiếp cho đến khi thắng. Bà làm trợ lý tổng thư ký Đảng Dân chủ suốt mười năm (2006–2016), từng được mời ra tranh cử Thống đốc Bangkok và từ chối. Khi phóng viên Bangkok Post hỏi bí quyết giữ nhan sắc, bà đáp bằng một câu đùa về tuổi tác. Bà không xin lỗi vì xinh đẹp, vì giàu, hay vì là phụ nữ. Bà chỉ không để những thứ đó nằm giữa bà và công việc.

Kế thừa một món nợ

Điều người Việt ít biết là bà đang trả giá cho chiếc ghế ấy bằng tiền thật.

Khi tiếp quản FAT đầu năm 2024, bà công bố tài khoản liên đoàn còn 27 triệu baht và khoản nợ 132 triệu. Tháng 3 năm 2025, Tòa án Tối cao Thái Lan phán quyết FAT phải bồi thường 360 triệu baht cộng lãi cho tập đoàn truyền thông Siam Sport, vì một hợp đồng bản quyền bị ban lãnh đạo cũ đơn phương hủy từ năm 2016. Trong cuộc họp báo kỷ niệm một năm nhậm chức, bà khóc trước ống kính: “Khi tôi tiếp quản, không có gì ngoài nợ.”

Rồi bà làm ba việc rất Pang: kiện ban lãnh đạo cũ, tự bỏ 25 triệu baht trả đợt đầu, và mặc áo phông đi bán áo phông “Người Thái yêu bóng đá Thái” để gây quỹ. Đến đầu năm 2026, theo Thairath, phần lớn khoản nợ đã được thanh toán; cùng lúc, quỹ hỗ trợ các câu lạc bộ ở cả ba hạng đấu được nâng lên, và lần đầu tiên cả giải nam lẫn giải nữ được phát sóng trọn vẹn.

Không phải mọi thứ đều đẹp. Việc chấm dứt hợp đồng với huấn luyện viên Masatada Ishii làm dậy sóng cổ động viên. Đội tuyển nam thua Việt Nam ở chung kết ASEAN Cup hai kỳ liên tiếp. Sau lượt đi thua 0-2 tại Rajamangala, bà hứng chỉ trích nặng nề ở nhà. Vài phút sau tiếng còi kết thúc ở Mỹ Đình, bà viết trên Facebook một lời cảm ơn gửi tất cả cầu thủ và tất cả câu lạc bộ. Rồi bà gọi bảng đấu chung với Việt Nam tại FIFA ASEAN Cup cuối tháng 9 là “bảng tử thần”, và hẹn gặp lại ở Bandung ngày 29 tháng 9.

Người biết cách thua

Trở lại nụ cười ở Mỹ Đình. Có người đọc nó là sự hồn nhiên của một người không cay cú. Tôi nghĩ ngược lại: đó là nụ cười của người đã tính trước xác suất. Người làm bảo hiểm sống bằng việc định giá rủi ro; người từng thua Việt Nam trên chấm luân lưu ở Vientiane biết rằng một quả 11 mét vọt xà nằm trong biên độ. Bà đã dành hai mươi năm để xây một hệ thống chịu được những cú vọt xà như thế - thu nhập cho cầu thủ, sóng truyền hình cho giải đấu, tiền túi cho khoản nợ - và hệ thống ấy không sụp vì một đêm ở Hà Nội.

Ở Việt Nam, câu hỏi ta quen đặt ra sau một trận chung kết là ai thắng. Câu hỏi bà gợi ra khác hơn: ai đang xây, và xây bằng tiền của ai. Giới hạn của Madam Pang cũng là giới hạn của một mô hình dựa vào một cá nhân vừa giàu vừa tận tụy; ngày bà rời FAT, không rõ ai sẽ bỏ 25 triệu baht trả nợ thay liên đoàn. Nhưng trong lúc chờ một mô hình bền hơn, bóng đá Thái Lan có một người đàn bà đã học cách thua mà không đánh mất trật tự - và, theo lời chính bà, đã quên chữ “giới tính” từ lâu.

Hẹn gặp ở Bandung.