Từ thất bại trước U23 Trung Quốc đến chuyện bóng đá Việt Nam phải chuyển từ "học cách chơi" sang "học cách thắng"

Trận thua 0–3 trước U23 Trung Quốc để lại một dư vị lạ lùng, bởi U23 Việt Nam không chênh lệch đến vậy ở nhiều thông số thông kê chuyên môn đáng chú ý khác.

Đội bóng của HLV Kim Sang Sik có tỷ lệ kiểm soát bóng ngang ngửa đối thủ 49% - 51%; không thua kém về số đường chuyền 446 - 465, hay tỷ lệ chuyền chuẩn xác (82% - 81%); trong khi áp đảo về số lần đá phạt góc 10-3.

Ngay cả với số cú sút trúng đích, sau 45 phút đầu tiên U23 Việt Nam có 2 lần dứt điểm đưa bóng trúng vào khung thành của Li Hao trong khi với U23 Trung Quốc là con số 0 tròn trĩnh.

Tất cả chỉ đảo chiều chóng mặt ở hiệp 2, theo một kịch bản dẫn tới cái kết cay đắng không CĐV Việt Nam nào mong đợi. Và trớ trêu nó bắt nguồn từ số lần được hưởng đá phạt góc hiếm hoi, nhưng U23 Trung Quốc đã tận dụng tốt cơ hội để mở tỷ số với cú đánh đầu cận thành mở tỷ số của Peng Xiao.

Mọi thứ diễn tiến sau đó là sự sụp đổ đúng nghĩa hiệu ứng domino, sau khi U23 Việt Nam bất ngờ nhận cú sốc với ngôi sao quan trọng nhất nhì trong đội - trung vệ Hiểu Minh chấn thương; các cầu thủ vốn đã bế tắc với những ý tưởng tấn công càng trở nên mất phương hướng; và lần đầu tiên ở giải năm nay các học trò của Kim Sang Sik bị đẩy vào tình thế phải rượt đuổi tỷ số.

Tất nhiên, thất bại và thất bại 0-3 là quá nặng nề và nghiệt ngã với U23 Việt Nam. Nhưng thất bại này, và nhìn xuyên suốt hành trình từ vòng bảng đến bán kết, cho thấy rằng bóng đá Việt Nam buộc phải chuyển đổi từ giai đoạn "học cách chơi" sang "học cách thắng".

Kiểm soát là điều kiện cần, không phải đích đến

Dưới thời HLV Kim Sang-sik, U23 Việt Nam tiến bộ rõ rệt về khả năng giữ bóng, triển khai bóng ngắn, đặc biệt ở các tình huống phối hợp xuống hai biên và đưa bóng/hoặc trả ngược vào trong để dứt điểm.

Tại giải U23 châu Á năm nay, tính đến trước vòng bán kết, U23 Việt Nam là đội có số đường chuyền nhiều thứ 5 ở giải (1.676 đường chuyền), chỉ xếp sau Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc hay Uzbekistan, những nền bóng đá hàng đầu và đều đã giành vé dự World Cup 2026 và ở đẳng cấp hàng đầu châu lục. 

Trong bóng đá hiện đại, kiểm soát bóng từng được xem như thước đo của ưu thế. Nhưng ở tầng cao nhất, kiểm soát chỉ là điểm khởi đầu. U23 Việt Nam đã đạt đến giai đoạn có thể duy trì cấu trúc đội hình, kiểm soát trung tuyến và áp đặt nhịp độ trong những khoảng thời gian dài. Đó là thành quả rõ ràng của một quá trình huấn luyện tiến bộ so với một thập kỷ trước.

Tuy nhiên, sự khác biệt nằm ở chất lượng của việc kiểm soát. Việt Nam kiểm soát theo hướng “quản trị thế trận”: giữ nhịp, hạn chế rủi ro, duy trì trật tự. Trong khi đó, các đội mạnh kiểm soát để lựa chọn khoảnh khắc kết liễu trận đấu.

Sự khác biệt này thể hiện rõ trong cách cơ hội được tạo ra. Nhiều cú sút không đồng nghĩa với nhiều cơ hội chất lượng. Phần lớn các pha dứt điểm của Việt Nam đến từ ngoài vòng cấm, từ những góc xử lý khó hoặc trong trạng thái bị áp lực. Đó là kiểm soát không gian, nhưng chưa kiểm soát được xác suất ghi bàn.

Khi chiến thuật đạt trần, cá nhân trở thành giới hạn

Về mặt tổ chức, Việt Nam không thua Trung Quốc ở bố cục chiến thuật hay ý đồ kiểm soát. Trận đấu chỉ thực sự vỡ sau thẻ đỏ của Lý Đức và sự suy giảm cường độ. Nhưng ngay cả trước thời điểm đó, sự khác biệt đã âm thầm xuất hiện: khả năng tạo đột biến cá nhân.

Bóng đá hiện đại vận hành trên một logic rõ ràng: hệ thống tạo nền, cá nhân quyết định. Nhật Bản, Hàn Quốc hay thậm chí Trung Quốc đều sở hữu cầu thủ có thể biến một tình huống tưởng như bình thường thành bàn thắng chỉ trong một hoặc hai nhịp xử lý.

U23 Việt Nam hiện có nhiều cầu thủ chơi “đúng bài”, tuân thủ chiến thuật tốt, nhưng rất ít người có khả năng phá vỡ trạng thái cân bằng của đối phương. Đây không phải là vấn đề phong độ nhất thời, mà là hệ quả của một hệ thống đào tạo ưu tiên sự an toàn và giảm sai số - điều sản sinh ra cầu thủ ổn định, nhưng hiếm khi tạo ra cầu thủ nguy hiểm.

Ở góc độ chiến thuật thuần túy, điểm yếu lớn nhất của Việt Nam nằm ở tốc độ chuyển trạng thái từ kiểm soát sang tấn công. Phần lớn các pha lên bóng dừng lại ở “vùng an toàn” trước vòng cấm, nơi đối phương đã kịp tổ chức phòng ngự.

Trung Quốc không cần kiểm soát bóng để kiểm soát trận đấu. Họ chủ động phòng ngự khối thấp – trung bình, bảo vệ trung lộ và kéo giãn đội hình Việt Nam ra hai biên. Khi Việt Nam mất bóng, họ chuyển trạng thái nhanh, đánh trực diện vào khoảng trống phía sau hàng tiền vệ - nơi cự ly đội hình bắt đầu giãn ra theo thời gian.

Thẻ đỏ của Lý Đức chỉ là bước ngoặt tình huống khi "mọi sự đã rồi", không phải nguyên nhân gốc rễ. Nó phản ánh trạng thái phòng ngự bị đẩy vượt ngưỡng chịu đựng, hơn là một tai nạn sai sót đơn lẻ. Khi hệ thống đã không bền vững, sai lầm cá nhân là điều gần như tất yếu.

Rõ ràng, nếu coi trận thua này như một dữ liệu chiến lược, thì thông điệp khá rõ: bóng đá Việt Nam đã đi hết giai đoạn "học cách chơi", và đang bước vào giai đoạn "học cách thắng".

Hai giai đoạn này không giống nhau. Chiến lược phát triển tiếp theo không nên tiếp tục chỉ tập trung vào kiểm soát bóng, tổ chức lối chơi hay kỷ luật chiến thuật - những thứ Việt Nam đã làm tương đối tốt từ triều đại của HLV Park Hang Seo và giờ là Kim Sang Sik.

Trọng tâm sẽ cần dịch chuyển sang ba yếu tố khó hơn: Thứ nhất, đào tạo ra quyết định trong không gian hẹp, dưới áp lực cao;  Thứ hai, nâng chất lượng dứt điểm, đặc biệt là những pha xử lý một chạm trong vòng cấm; Thứ ba, chấp nhận sai số trong quá trình đào tạo, để đổi lấy những cầu thủ dám làm điều khác biệt.

Đây có thể hiểu là là sự chuyển dịch từ “đào tạo cầu thủ đúng” sang “đào tạo cầu thủ nguy hiểm”.

Trận gặp Hàn Quốc: bài kiểm tra của cường độ

Nếu trận thua U23 Trung Quốc phơi bày vấn đề hiệu quả, thì Hàn Quốc sẽ phơi bày vấn đề cường độ. Đội bóng đồng hương của HLV Kim Sang Sik duy trì triết lý bóng đá giống như "văn hóa KPop trên sân cỏ" từ hằng chục năm qua đó là không cần kiểm soát bóng nhiều, nhưng duy trì áp lực, sẵn sàng tra tấn thể thực đối thủ liên tục trong suốt 90 phút. Họ rất giỏi pressing, khai thác bóng hai và trừng phạt đối phương sai số từ những sai số nhỏ nhất.

Sau cùng, với những gì đã thể hiện ở giải lần này, Việt Nam có thể sẽ trở lại với đúng vị thế, tâm lý sẵn sàng thi đấu ở "cửa dưới" khi gặp Hàn Quốc ở trận tranh hạng ba. Trước Hàn Quốc, việc cầm bóng sẽ ít giá trị hơn khả năng chịu đựng, khả năng chuyển đổi trạng thái và tận dụng những cơ hội hiếm hoi.

Ở góc độ kinh tế, việc xây dựng một đội bóng có cấu trúc, phong cách rõ ràng không hề vô nghĩa. Nó giúp tạo dựng hình ảnh, thu hút tài trợ và xây dựng thương hiệu dài hạn. Nhưng giá trị thương mại lớn nhất trong thể thao vẫn đến từ chiến thắng ở những trận đấu lớn, ở giải đấu lớn.

Kiểm soát bóng tạo hình ảnh. Kiểm soát tỷ số tạo biểu tượng. Khoảng cách giữa hai điều đó chính là khoảng cách giữa một đội bóng được tôn trọng và một đội bóng được ghi nhớ.

Thất bại trước U23 Trung Quốc không phải là bước lùi. Nó cho thấy bóng đá Việt Nam đã vượt qua giai đoạn “học cách chơi” và đang bước vào giai đoạn khó hơn nhiều: học cách thắng.

Vấn đề không nằm ở việc chơi đẹp hơn, mà ở khả năng chuyển hóa sự kiểm soát thành kết quả như ý muốn. Trận gặp Hàn Quốc sẽ là phép thử khắc nghiệt cho giai đoạn chuyển tiếp ấy - nơi chiến thắng, chứ không chỉ thế trận, cần trở thành mục tiêu trung tâm.