Giải đấu bóng rổ nam NCAA, hay còn được biết đến với cái tên "Cơn điên rồ Tháng Ba" (March Madness), là nơi các đội bóng từ các trường đại học tại Mỹ chiếm lĩnh sân khấu trung tâm trong suốt ba tuần thi đấu nghẹt thở.

Dưới đây là cách giải đấu hoạt động, lịch sử hình thành và lý do vì sao cuộc chiến sinh tử của 68 đội bóng lại thu hút sự chú ý của người hâm mộ vào mỗi tháng 3 hàng năm.

Vào tháng Ba hàng năm, một trong những giải đấu thể thao hấp dẫn nhất nước Mỹ sẽ khởi tranh với các trận mở màn của giải vô địch bóng rổ nam NCAA Division I — hay còn được gọi bằng một cái tên tượng hình hơn: March Madness.

Mỗi năm, giải đấu loại trực tiếp (single-elimination) kéo dài ba tuần với 68 đội tham dự này lại sản sinh ra những khoảnh khắc đáng nhớ nhất của bóng rổ.

Từ hành trình "Lọ Lem" (Cinderella - những đội yếu thế tạo nên bất ngờ) của đại học George Mason tiến vào Bán kết (Final Four) năm 2006, cho đến cú ném mang về chức vô địch của một chàng sinh viên năm nhất tên là Michael Jordan cho North Carolina vào năm 1982.

March Madness là sân khấu của những cơn địa chấn (upsets), nơi những giấc mơ trở thành hiện thực (hoặc vỡ vụn), và là nơi những huyền thoại được sinh ra.

March Madness bắt đầu như thế nào?

Giải vô địch bóng rổ nam NCAA Division I có nguồn gốc từ năm 1939, khi nó lần đầu tiên được tổ chức tại Mỹ với vỏn vẹn 8 đội tham gia. Oregon đã giành chức vô địch quốc gia đầu tiên đó khi đánh bại Ohio State 46-33 trong trận chung kết. Theo thời gian, quy mô giải đấu được mở rộng và dần trở thành một phần lớn hơn của lịch thể thao Bắc Mỹ, cuối cùng phát triển thành sự kiện 68 đội như ngày nay.

Ngay cả cụm từ "March Madness" cũng có lịch sử lâu đời hơn nhiều người tưởng. Theo NCAA.com, nó được sử dụng lần đầu trong bối cảnh bóng rổ bởi Henry V. Porter, một quan chức trường trung học ở Illinois vào năm 1939.

Tuy nhiên, nó chỉ thực sự gắn liền với giải đấu nam NCAA sau khi bình luận viên Brent Musburger của CBS sử dụng cụm từ này trong suốt giải đấu năm 1982. Kể từ đó, cái tên này đã trở nên không thể tách rời với sự kiện.

Giải đấu chính thức mở rộng lên 64 đội vào năm 1985, và sau đó lên 68 đội vào năm 2011 với sự bổ sung của Vòng First Four (Vòng đấu tranh vé vớt cho giải đấu chính).

Giải đấu hoạt động ra sao?

March Madness là giải vô địch quốc gia dành cho bóng rổ đại học nam tại Hoa Kỳ. Cụ thể hơn, nó quy tụ các đội từ NCAA Division I — cấp độ cạnh tranh cao nhất của NCAA — chứ không phải mọi trường đại học trong cả nước. Division I có hơn 360 trường thành viên, nhưng chỉ có 68 đội giành quyền tham dự giải đấu mỗi năm.

Những suất tham dự này không chỉ được trao dựa trên bảng xếp hạng. Một số đội tự động giành vé bằng cách vô địch giải đấu của liên đoàn khu vực (conference tournaments) mà họ trực thuộc, trong khi những đội khác được ủy ban tuyển chọn của NCAA trao các suất đặc cách (at-large bids).

Vào Chủ nhật Tuyển chọn (Selection Sunday), ủy ban sẽ công bố toàn bộ nhánh đấu (bracket), bao gồm việc đội nào đã vượt qua vòng loại và họ được xếp hạt giống ở vị trí nào.

Thể thức khá đơn giản. Giải đấu bắt đầu với Vòng First Four, loại bớt 4 đội để giảm từ 68 xuống còn 64. Từ đó, các đội còn lại được đưa vào nhánh đấu loại trực tiếp: Chỉ cần thua một trận, mùa giải của bạn sẽ lập tức chấm dứt.

Các vòng đấu tiếp theo lần lượt là Vòng 1, Vòng 2, Sweet 16 (Vòng 16 đội), Elite Eight (Vòng 8 đội), Final Four (Bán kết) và cuối cùng là Trận chung kết quốc gia.

Đối với giải đấu nam năm 2026, nhánh đấu sẽ được công bố vào ngày 15/3, Vòng First Four diễn ra vào 17-18/3, Vòng 1 diễn ra vào 19-20/3. Vòng Bán kết Final Four sẽ được tổ chức tại Indianapolis vào ngày 4/4, trước khi Trận chung kết khép lại vào ngày 6/4.

Tại sao sự "Điên rồ" này lại cuốn hút người hâm mộ?

Lời giải thích đơn giản nhất nằm ở thể thức thi đấu.

March Madness rất dễ hiểu nhưng gần như không thể đoán trước. Một đội có thể thống trị liên đoàn của mình suốt cả mùa đông, chỉ để nhìn mùa giải kết thúc gọn trong một trận đấu kéo dài 40 phút. Đồng thời, một đội bóng cửa dưới có thể "lên đồng" trong một đêm và đột nhiên trở thành câu chuyện chấn động nhất giải đấu.

Chính sự khó đoán với thể thức loại trực tiếp này mang đến độ "điên rồ" theo cái tên "March Madness". Và từ đó khái niệm "Cinderella Team" (tạm dịch là đội bóng lọ lem) ra đời khi các trường bị đánh giá thấp hơn liên tiếp hạ gục những ông lớn, tiến sâu vào các vòng cuối cùng của giải.

Một trong những lý do khác khiến March Madness thu hút sự chú ý của hàng chục triệu người hâm mộ là văn hoá "điền bracket".

Người hâm mộ không trực tiếp thi đấu nhưng vẫn có thể trở thành một phần của cuộc chơi bằng cách dự đoán toàn bộ lộ trình của giải đấu, cụ thể là chọn đội thắng trong từng trận một. 

Vì tỷ lệ chính xác tuyệt đối trong cả bracket là 1 trên 9,2 tỷ tỷ (quintillion), phần thưởng cho một bracket chính xác vào cuối mùa giải có thể lên đến 1 triệu đô la Mỹ tiền mặt.

Bên cạnh việc điền bracket với hy vọng đổi đời, nhiều người biến hoạt động này thành trò chơi giữa các nhóm bạn, thành viên trong gia đình hoặc những hội nhóm nhiều nơi. Họ ganh đua xem ai dự đoán đúng nhiều hơn hoặc bracket của ai có đội bóng tiến xa nhất để xác định người chiến thắng.

Bên cạnh đó, không thể không nhắc đến những chuỗi hoạt động mang tính biểu tượng xoay quanh giải đấu này.

Bắt đầu từ màn công bố nhánh đấu vào ngày "Chủ nhật Tuyển chọn" (Selection Sunday), cho đến guồng quay dồn dập của các trận đấu và sự tỏa sáng của những nhân tố bất ngờ, March Madness đã tự xây dựng nên những truyền thống riêng, khiến nó vượt xa tầm vóc của một giải vô địch đơn thuần.

Toàn bộ diễn biến được truyền hình trực tiếp và đưa tin sát sao đến từng chi tiết nhỏ, vô hình trung tạo ra một áp lực hoàn toàn mới lên các đội bóng đại học và những vận động viên sinh viên – những người có lẽ chưa bao giờ phải đối mặt với một sự chú ý lớn lao đến vậy.

Nhưng suy cho cùng, đó lại chính là sức hút cốt lõi của giải đấu. March Madness là sự giao thoa hoàn hảo giữa tính minh bạch và sự hỗn mang: một sơ đồ nhánh đấu dễ hiểu, một thể thức loại trực tiếp tàn khốc, cùng yếu tố khó lường vừa đủ để khiến người ta có cảm giác rằng bất kỳ trận đấu nào cũng có thể khắc tên mình vào lịch sử.